Дел 00
Критичко размислување и медиумска писменост
Како визуелната писменост и критичкото размислување им овозможуваат на младите креативци да го преиспитаат она што го гледаат, да се спротивстават на пасивната потрошувачка и да ја користат уметноста како активна алатка за разбирање на медиумски презаситениот свет.
Дел 01
Вовед
Во Проектниот простор „Прес ту Егзит“ – Скопје, критичкото размислување не се сфаќа како апстрактна интелектуална вештина, туку како ситуирана практика на гледање, толкување и воспоставување врски. Се темели на визуелната писменост и уметничката анализа, каде што истражувањето често започнува со прашањето како функционира сликата – не само што покажува, туку и како функционира во специфични културни, образовни и медиумски контексти. Секоја изложба и работилница станува привремена лабораторија за испитување како визуелните форми ја структурираат перцепцијата и како уметничката практика може да ги прекине доминантните начини на гледање.
Од своето основање, овие загрижености се централни за нашата програмска работа, особено во однос на критичноста во уметничката практика и свеста за социо-политичките, културните и економските услови во кои работиме. Иако терминот „критичко размислување“ понекогаш може да изгледа застарен, ние продолжуваме да ја разбираме теоријата и практиката како длабоко меѓузависни: теоријата ја информира практиката, а практиката, пак, ја преобликува теоријата. Во оваа смисла, критичноста не подразбира дистанца или одвоеност, туку ангажирана свест – способност да се препознаат контрадикции, да се движи низ сложеноста и да се одржи рефлективно внимание во услови на преоптоварување со информации.
Прочитајте го целиот вовед
Во оваа рамка, критичката визуелна писменост станува основен метод на работа. Таа ги поврзува уметничката практика со истражувањето, наставата со гледањето и изложувањето со анализата. Со пристапување кон визуелната култура како поле на толкување, а не како настава, Проектниот простор „Прес ту егзит“ негува форма на критичко размислување кое е и концептуално и визуелно, засновано на практика, внимателно на деталите и отворено кон комплексноста.
Оваа ориентација, исто така, влијае на нашата образовна методологија. За време на копродукциската лабораторија во Скопско (2–4 јуни 2025 година), дискусијата за критичкото размислување и медиумската писменост се прошири и во педагошката област, истражувајќи како визуелната писменост може да се предава не како акумулација на знаење за сликите, туку како процес на одучување на вообичаените начини на гледање. Фокусот се префрли од она што сликата го претставува на она што го прави – како визуелните структури ја обликуваат перцепцијата и толкувањето.
Вежбите развиени во овој контекст комбинираа аналитички и искуствени пристапи, вклучувајќи продолжено набљудување, превод меѓу визуелните и вербалните регистри и колаборативно толкување на медиумите. Тука, критичкото размислување не се сфаќаше како евалуација, туку како активно внимание: способноста да се задржат повеќе значења истовремено и да се остане свесен за тоа како се конструираат наративите.
Програмата Критичко размислување и медиумска писменост беше развиена како серија меѓусебно поврзани дискусии и вежби што истражуваат како теоријата може да се активира преку уметничка и кураторска практика. Таа ги собра практичарите што работат во различни области на уметноста и образованието, при што секој демонстрираше различни, но комплементарни пристапи кон критичкото ангажирање.
По овие презентации, учесниците се вклучија во колективна дискусија за тоа како уметничкото образование може да поттикне независна мисла и критичка перцепција во медиумски заситени средини. Ова ја позиционираше уметноста не како предмет или исход, туку како метод на истражување – начин на анализирање и реорганизирање на самата перцепција.
За да се прошири овој пристап, беа развиени неколку рефлективни вежби за вклучување во ова упатство. Тие вклучуваат дефинирање на критичкото размислување во однос на сопствената практика, размислување за конкретни моменти каде што е применето и испитување на односот меѓу теоријата и практиката. Другите вежби се фокусираат на контекстуалната свест, медиумската анализа, архивското истражување и улогата на кураторскиот јазик во обликувањето на толкувањето.
Низ овие формати, критичката визуелна писменост функционира и како метод и како етика. Таа им овозможува на учесниците – уметници, едукатори, куратори и публика – да ја разберат визуелната култура како поле на преговарање, а не како пасивна потрошувачка. Во оваа смисла, критичкото размислување се редефинира како визуелен и отелотворен процес: начин на гледање што го доведува во прашање она што е прикажано, што останува невидено и што ја структурира самата видливост. Дозволува уметноста да функционира не како декорација или коментар, туку како активно место за размислување, експериментирање и производство на знаење во рамките на променливите услови на современото.
Дел 02
Алатки и ресурси
Проектен простор „Прес ту егзит“ – „Размислувања од Скопје: Поставување на темелите на онлајн водичот P2CC“
Овој текст ја документира Лабораторијата за копродукција во Скопје (2–4 јуни 2025 година), каде што Проектниот простор „Прес ту Егзит“ ги воведе критичкото размислување и медиумската писменост како основни методолошки алатки за менторство во културниот и креативниот сектор. Публикацијата опишува како учесниците работеа преку студии на случај, визуелна анализа и колаборативни вежби за да разберат како сликите го конструираат значењето и како критичката рефлексија може да се вгради во менторската практика. Го позиционира критичкото размислување не како теоретска категорија, туку како ситуиран, практичен процес заснован на визуелна писменост, дијалог и колективно толкување. Текстот, исто така, размислува за тоа како рамките за менторство можат да се развијат меѓу европските партнери во рамките на проектот P2CC.
Европска аудиовизуелна опсерваторија – Медиумска писменост и информациски контексти
Европската аудиовизуелна опсерваторија обезбедува истражувања и податоци за аудиовизуелните индустрии, медиумската регулатива и информациските екосистеми низ цела Европа. Нејзините извештаи за медиумската писменост, управувањето со платформите и циркулацијата на содржини се корисни за разбирање како сликите и наративите се произведуваат, дистрибуираат и регулираат во современите медиумски средини. За практичарите кои работат во уметноста и образованието, Опсерваторијата нуди перспектива на макро ниво за инфраструктурите што ја обликуваат видливоста и пристапот. Таа помага во поставувањето на критичкото размислување во рамките на пошироките политички и економски системи на медиумско производство, нудејќи вреден контекст за размислување за тоа како културните дела влегуваат во јавниот дискурс и како публиката се ангажира со посредуваната содржина.
Наставна програма на УНЕСКО за медиумска и информациска писменост (МИП)
Наставната програма за медиумска и информациска писменост (МИП) на УНЕСКО е широко користена глобална рамка за развивање критички ангажман со медиумите, информациите и дигиталните средини. Таа обезбедува педагошки алатки за анализа на медиумските пораки, разбирање на изворите на информации и препознавање на пристрасност, дезинформации и техники на врамување. Иако првично е развиена за формални образовни контексти, нејзините вежби можат да се прилагодат за уметничка и кураторска практика. Наставната програма нагласува учење базирано на истражување, охрабрувајќи ги корисниците да се прашуваат не само кои информации се презентирани, туку и како и зошто се конструирани. Таа е особено релевантна за менторство во контексти каде што критичката рефлексија и медиумската свест се централни цели на учење.
Училиште за непослушност (Будимпешта, Унгарија)
Основана од уметницата и едукаторка Ана Адам, Училиштето за непослушност е независна образовна платформа водена од уметници со седиште во Будимпешта, која комбинира уметничко истражување, критичка педагогија, менторство и експериментално учење. Позиционирана како простор и за учење и за одучување, училиштето ги предизвикува традиционалните образовни хиерархии охрабрувајќи ги учесниците да ги преиспитаат наследените претпоставки, институционалните норми и доминантните начини на производство на знаење. Преку работилници, менторства, практики базирани на перформанси и обука за фасилитатори, проектот го става во преден план критичкото истражување, колективното учење и уметничкото дејствување. Особено релевантен за критичкото размислување и медиумската писменост е неговиот акцент на саморефлексија, експериментирање и развивање независни позиции преку отелотворени и колаборативни форми на учење.
Предложена употреба:
Корисно како референца за алтернативни педагогии, методологии на менторство, уметничко фасилитирање и критички пристапи кон образованието.
Тактички медиуми и критичка културна практика – Архивски проект „Прес ту егзит“ „Хакирање на иднината“
„Хакирање на иднината“ е платформа базирана на истражување развиена во рамките на Проектниот простор „Прес ту Егзит“ која ги истражува тактичките медиуми, дигиталната култура и критичката уметничка практика. Проектот функционира како отворена архива на уметнички и активистички стратегии кои се ангажираат со медиумски системи, јавен простор и институционални структури. Испитува како уметничките практики можат да интервенираат во доминантните наративи преку дигитални алатки, колаборативно производство и критичко ангажирање со информациски системи. Платформата ја позиционира медиумската писменост како активна практика на читање, производство и нарушување на медиумските средини, поврзувајќи го уметничкото истражување со граѓанската и политичката свест.
Платформа МЕДУЗА (Скопје, Северна Македонија)
МЕДУЗА е независна феминистичка платформа за критички медиуми, издаваштво и образование со седиште во Скопјe. Преку есеи, интервјуа, истражувања, јавни кампањи и колаборативни уреднички практики, МЕДУЗА се осврнува на прашања за родот, трудот, социјалната правда, културното производство и јавниот дискурс во Северна Македонија и поширокиот регион. Особено релевантна за критичкото размислување и медиумската писменост е посветеноста на платформата на преиспитување на доминантните наративи, разоткривање на структурните нееднаквости и негување на практиките на критичко читање во однос на медиумското претставување и јавната комуникација. Со комбинирање на достапен јазик со ригорозна анализа, МЕДУЗА покажува како независните медиуми можат да функционираат како простор за граѓанско ангажирање, размислување и производство на знаење.
Предложена употреба:
Корисно како референца за феминистичка медиумска писменост, практики на критичко читање, независно објавување и разбирање како медиумското претставување ја обликува јавната перцепција и општественото учество.
Дел 03
Ресурси поврзани со други теми
ГРАДИДНИНА: Градината како инструмент, пермакултурата како методологија
ГРАДИДНИНА, развиена од Христина Иваноска, Јане Чаловски и Хајан Алхалаби во рамките на Проектниот простор „Прес ту Егзит“ и Маргарита Арсова во рамките на МКЦ - Младински културен центар во Скопје, ја користи градината како концептуална и методолошка рамка.
Детали
ГРАДИДНИНА, развиена од Христина Иваноска, Јане Чаловски и Хајан Алхалаби во рамките на Проектниот простор „Прес ту Егзит“ и Маргарита Арсова во рамките на МКЦ – Младински културен центар во Скопско, ја користи градината како концептуална и методолошка рамка. Иако е заснована на еколошко размислување, таа се протега и во педагошка и кураторска рефлексија, третирајќи го одгледувањето како форма на производство на знаење. Проектот пристапува кон растот, одржувањето и сезонската трансформација како алатки за разбирање на времето, вниманието и грижата. Во оваа смисла, еколошката практика станува неразделна од критичкото размислување, нудејќи начин за размислување за системите на меѓузависност и набљудување. ГРАДИДНИНА ја поврзува еколошката свест со уметничката методологија и ја позиционира градината како место за бавно, рефлективно учење.
Практика во дизајнерско студио
Практиката на Клилија Живковиќ во дизајнерското студио ги поврзува дизајнот, образованието и општествениот ангажман.
Детали
Практиката на Клилија Живковиќ во Дизајн Студио работи на пресекот на дизајнот, образованието и општествениот ангажман. Се фокусира на соработката како критичен одговор на системите обликувани од екстракција, прекаритет и нееднаквост. Преку колективно создавање и дијалог, студиото станува простор каде што знаењето се копродуцира, а не се пренесува. Овој пристап го врамува дизајнот не само како решавање проблеми, туку и како рефлективна и критичка практика што се ангажира со општествените структури и материјалните услови. Го поврзува креативното производство со медиумската писменост преку охрабрување на учесниците да испитаат како дизајнот ја обликува перцепцијата, комуникацијата и системите на вредности во современата култура.
Еколошка и активистичка уметничка практика
Уметничката практика на Зорица Зафировска ги поврзува еколошката свест, активизмот и уметничкото творештво, со акцент на грижата, обновувањето и одговорноста како етички и естетски определби.
Детали
Практиката на Зорица Зафировска ги спојува еколошката свест, активизмот и уметничкото производство, фокусирајќи се на грижата, поправката и одговорноста како етички и естетски рамки. Нејзината работа ги рефлектира еколошките процеси, а истовремено се вклучува и во јавниот дискурс и колективното дејствување. Таа ја позиционира уметноста како место за испитување на тоа како се конструираат и комуницираат еколошките наративи и како тие го обликуваат разбирањето на човечките и нечовечките односи. Преку ситуациски и честопати партиципативни пристапи, нејзината практика го поврзува еколошкото размислување со пошироки прашања за општествена одговорност, видливоста и улогата на уметничкото дело во справувањето со итни еколошки и политички услови.
Бојана Јанева-Шемова, Музеј на современа уметност – Скопје
Во Музејот на современата уметност – Скопје, Бојана Јанева-Шемова развива образовни и кураторски програми што го отвораат музејот како простор за дијалог и пристапност.
Детали
Во Музејот на современа уметност – Скопје, Бојана Јанева-Шемова развива образовни и кураторски програми кои го позиционираат музејот како простор на дијалог и пристапност. Нејзината практика се фокусира на инклузивни педагошки методи кои ангажираат разновидна публика, вклучувајќи деца, возрасни со попреченост и заедници надвор од културниот центар на Скопје. Овие иницијативи нагласуваат критичко ангажирање со уметнички дела преку дискусија, толкување и споделена рефлексија, наместо пасивна рецепција. Нејзината работа го поврзува институционалното образование со критичкото размислување преку трансформирање на музејот во простор на активно учење, каде што толкувањето станува колективно и каде што медиумската писменост се сфаќа како учество во создавањето културно значење.
Никола Узуновски
Уметничката и образовната практика на Никола Узуновски го истражува пресекот на еколошките системи, технологијата и шпекулативната имагинација.
Детали
Уметничката и образовната практика на Никола Узуновски го истражува пресекот на еколошките системи, технологијата и спекулативната имагинација. Проекти како „Моето сонце“ истражуваат научни и еколошки теми преку поетски и концептуални интервенции, честопати поврзувајќи ја уметничката продукција со пошироки технолошки и еколошки инфраструктури. Во својата настава, тој ги охрабрува студентите да ја контекстуализираат својата работа во рамките на пошироките културни и еколошки системи, развивајќи форми на медиумска писменост што се протегаат надвор од толкувањето во релационо размислување. Неговата практика покажува како уметничкото истражување може да функционира низ дисциплините, комбинирајќи ја визуелната култура, науката и педагогијата за да поттикне критичка свест за современите технолошки и еколошки услови.
Дел 04
Активности поврзани со темата
Контекст на работилницата
Следните активности се осмислени како едноставни алатки што може да се приспособат и користат во различни контексти за истражување на критичкото размислување и медиумската писменост во уметнички, образовни и менторски контексти. Тие не се наменети како фиксни вежби, туку како прилагодливи рамки што можат да се модифицираат според големината на групата, околината и нивото на искуство.
Во Проектниот простор „Прес ту Егзит“, ние го разбираме критичкото размислување не како теоретски концепт, туку како ситуирана практика на внимание, толкување и рефлексија. Овие вежби го преведуваат овој пристап во практични формати што поддржуваат дискусија, индивидуална рефлексија и колаборативно учење. Тие се засноваат на визуелна писменост и медиумска свест, охрабрувајќи ги учесниците да се ангажираат не само со она што го покажуваат информациите или сликите, туку и со тоа како тие функционираат, циркулираат и произведуваат значење.
Активностите се осмислени да се користат самостојно или во комбинација, или во работилници, менторски сесии или самостојни средини за учење. Секоја вежба ги охрабрува учесниците да ја забават перцепцијата, да ги преиспитаат претпоставките и да размислуваат за односот меѓу практиката и контекстот. Тие исто така имаат за цел да го поддржат дијалогот меѓу менторите и лицата што добиваат менторска поддршка преку нудење структурирани, но отворени теми за дискусија.
Заедно, овие алатки ја зајакнуваат идејата дека критичкото размислување и медиумската писменост не се одделни вештини, туку меѓусебно поврзани начини на ангажирање со современите визуелни и културни средини.
Дел 05
Размислувања на менторите
Јане Чаловски
Менторството како рамка, а не како инструкција
Прочитајте го целото размислување
"
Во мојата менторска практика, менторството го разбирам како процес на обликување, а не како инструкција. Наместо да дава одговори или однапред дефинирани насоки, улогата на менторот е да изгради услови во кои критичкото размислување може да се појави преку размислување, испрашување и толкување.
Ова често вклучува работа со контекст – како е сместен проектот, какви претпоставки носи и како се чита низ различни публики и медиумски средини. Открив дека лицата што добиваат менторска поддршка развиваат посилна критичка свест кога се охрабрени да ги забават своите процеси на донесување одлуки и да размислуваат за тоа како се создава значење не само во нивната работа, туку и околу неа.
Менторството во оваа смисла не е за пренесување знаење, туку за создавање простор каде што неизвесноста станува продуктивна. Во овој простор, критичкото размислување и медиумската писменост функционираат заедно како заедничка практика на гледање, испрашување и позиционирање на сопствената работа во рамките на пошироките културни и општествени системи.
"
Христина Иваноска
Архивата како живо прашање
Прочитајте го целото размислување
"
Мојата уметничка методологија се темели на истражување, дијалог, менторство и критичко препрочитување на историски, социјални и културни наративи. Работејќи преку цртање, текст, инсталација, публикации и колаборативни проекти, истражувам како знаењето се создава, пренесува и се памети. Мојата практика често се занимава со занемарени истории, маргинализирани гласови и структури што ги обликуваат колективните и индивидуалните идентитети.
Архивското истражување е централно за мојата работа. Јас пристапувам кон архивите не како кон фиксни складишта на факти, туку како кон живи и нецелосни системи отворени за толкување. Преку испитување на документи, слики, литература и историски записи, откривам алтернативни перспективи и создавам врски меѓу минатото и сегашноста, предизвикувајќи ги доминантните наративи и проширувајќи ги разбирањата за историјата.
Менторството е составен дел од мојата методологија. Преку дијалог, соработка и споделување на истражувачките процеси, ги охрабрувам другите да развијат свои критички и рефлективни уметнички позиции. Низ целата моја уметничка и менторска практика, негувам простори за колективно учење, размена и производство на ново знаење.
"
Јованка Попова
Врамување на знаењето: Курирање, контекст и критичко размислување
Прочитајте го целото размислување
"
Мојата кураторска методологија се темели на истражување, критичко преиспитување, менторство и јавен ангажман. Истражувам како знаењето, информациите и културните наративи се конструираат, циркулираат и толкуваат во современото општество. Централен аспект на мојата практика е контекстуалната анализа. Преку проучување на историски архиви, институционални структури и културни наративи, ги истражувам механизмите преку кои се произведува и одржува значењето, додека ги доведувам во прашање доминантните перспективи и го привлекувам вниманието кон занемарените или маргинализираните гласови.
Менторството и соработката се фундаментални за мојот пристап. Преку изложби, образовни програми, публикации, дискусии, работилници и партиципативни формати, создавам можности за колективно учење, размена и критичка рефлексија. Кон менторството пристапувам како кон процес на заедничко истражување што ги поддржува другите во развивањето на сопствените критички перспективи, методи на истражување и културни позиции.
Го разбирам кураторството како нешто повеќе од презентација на културно производство; тоа е платформа за учење и дијалог. Со комбинирање на истражување, контекстуална анализа, менторство и јавен дискурс, се стремам да поттикнам критичко размислување и медиумска писменост, поддржувајќи информирано, рефлективно и одговорно културно учество.
"
Данче Чаловска
Менторството како градење на културни капацитети
Прочитајте го целото размислување
"
Мојата методологија на менторство се темели на културен менаџмент, координација на проекти и градење капацитети во креативниот и културниот сектор. Ги поддржувам професионалците во подем преку преведување на сложени културни, административни и политички рамки во практични знаења и вештини за развој, имплементација и одржливост на проекти. Мојот пристап нагласува структурирано размислување, одговорност и разбирање за тоа како функционираат културните иницијативи во пошироки социјални, економски и институционални контексти.
Врз основа на моето искуство во меѓународната соработка и програми како што е Еразмус+, ги охрабрувам учесниците да се вклучат во различни модели на практика, институционални средини и процеси на соработка. Менторството го гледам како процес на воден професионален развој што ги поврзува културните идеи со оперативните реалности, помагајќи им на поединците да се снајдат во предизвиците на културната работа со самодоверба и прилагодливост.
Преку дијалог, споделување знаење и практичен ангажман, го поддржувам развојот на организациски, лидерски и вештини за управување со проекти, истовремено поттикнувајќи критичка свест, професионален раст и капацитет за трансформирање на идеите во значајни и одржливи културни иницијативи.
"
Искра Шукарова
Менторство преку движење, дијалог и отелотворено знаење
Прочитајте го целото размислување
"
Мојата методологија на менторство се темели на мојата практика како кореограф, изведувач, едукатор и истражувач. Јас пристапувам кон менторството како кон процес на дијалог, експериментирање и критичка рефлексија, каде што уметничкиот развој се појавува преку отелотворено знаење, љубопитност и одржлива практика. Наместо да давам фиксни одговори, ги охрабрувам учесниците да ги преиспитуваат претпоставките, да ги прошират своите перспективи и да го развијат својот уметнички јазик.
Движењето е централно за мојот пристап, функционирајќи не само како изведба, туку и како начин на размислување и истражување на односите меѓу телото, просторот, меморијата и општеството. Преку индивидуални и колективни процеси, ги поддржувам уметниците во зајакнувањето на креативната самодоверба, усовршувањето на методите на истражување и поврзувањето на концептуалното истражување со уметничкиот израз.
Ја ценам интердисциплинарната размена и го охрабрувам ангажманот со различни области на знаење и контексти. Менторството, за мене, е процес на соработка во учењето базиран на доверба, отвореност и меѓусебно почитување. Со интегрирање на уметничкото истражување, отелотворената практика и критичкиот дијалог, го поддржувам развојот на независни, рефлективни и социјално ангажирани уметнички практики.
"
Дел 06
Документација
Фото галерија
Видеа
Дел 07
Резултат од онлајн работилницата
Онлајн менторска сесија
Резиме на работилницата
Четвртата работилница за размена на креативни менторства на P2CC, Критичко размислување и медиумска писменост, предводена од Проектниот простор „Прес ту Егзит“, ги собра уметниците, едукаторите, дизајнерите и културните практичари за колективно да го истражат критичкото размислување и медиумската писменост како ситуирани практики вградени во менторството, уметничкото производство и културната работа.
Работилницата комбинираше кратки презентации, групна рефлексија и фасилитиран дијалог. Создаде заеднички простор за испитување како критичкото размислување функционира не како апстрактна вештина, туку како процес на истражување, внимание и толкување обликуван од специфични социјални, културни и институционални контексти.
Прочитајте го целото резиме
Учесниците колективно го дефинираа критичкото размислување како практика на анализирање и оценување на информации со цел насочување на проценката и дејствувањето. Беше сфатено како форма на континуирано внимание што бара љубопитност, отвореност и способност за преиспитување на претпоставките. Медиумската писменост беше опишана како капацитет за критичко ангажирање, толкување и производство на медиуми во различни формати, а истовремено препознавање како медиумските средини влијаат врз перцепцијата, комуникацијата и донесувањето одлуки.
Низ дискусијата, менторството се појави како релациона и дијалошка практика. Учесниците ја нагласија важноста на водењето преку прашања, а не преку инструкции, поддржувајќи ги лицата што добиваат менторска поддршка во развивање на независни толкувања и критичка свест. Во исто време, внимание беше посветено на улогата на ранливоста, животното искуство и емоционалната свест како составен дел од рефлективната практика.
Разликата меѓу индивидуалните и колективните формати на менторство ја истакна нивната комплементарна вредност. Менторството еден на еден овозможува длабочина и фокусирана рефлексија, додека групните услови поттикнуваат процеси на размена, споредба и соработка во учењето. Во двата формати, создавањето безбедни и отворени средини беше идентификувано како клучен услов за значајно критичко ангажирање.
Работилницата заврши со рефлексии од практиката кои демонстрираа како критичкото размислување и медиумската писменост можат да влијаат врз педагошките пристапи, уметничките методологии и стратегиите за јавна комуникација во рамките на современото културно дело.
Истражете го целиот водич за P2CC
Вратете се на платформата за да ги истражите сите пет делови од водичот развиени од партнерството P2CC низ цела Европа.